Horen, zien & zwijgen. En niet langer voor aap staan.

image

Telkens wanneer de mensen die meewerkten aan het ultrageheime, nucleaire Manhattan-project, de legerbasis verlieten, kregen ze op een grote affiche de volgende boodschap te lezen:

What you see here
What you do here
What you hear here
When you leave here
Let it stay here.

De tekst was vergezeld van, jawel, een afbeelding van de alom goed gekende drie aapjes.
Deze aanmaning tot geheimhouding komt wonderwel overeen met de Nederlandstalige uitdrukking “Horen, Zien en Zwijgen”.
En toch klopt er hier iets niet: de afbeelding van de drie aapjes met hun ogen, oren en mond bedekt kunnen dan wel zwijgen, maar toch niet horen en zien? Die ongerijmdheid valt vrij makkelijk te verklaren door een foute combinatie tussen oosterse en westerse begrippen, ergens in het verleden, aangevuld met wat gemakzucht.

Vrijmetselaarslatijn
Horen, zien en zwijgen hebben we waarschijnlijk aan de vrijmetselaars te danken. De Vrijmetselarij kende sinds de 17e eeuw de uitdrukking “Audi, vide, tace, si tu vis vivere pace” (Hoor, zie en zwijg, als je in vrede wil leven) of in rijmvorm: “Wie in vrede leven wil, moet horen, zien en zwijgen stil”. Het is dus goed mogelijk dat de spreuk “Horen, Zien en Zwijgen” door de Vrijmetselarij bekend is geworden.

Maar de Vrijmetselarij komt oorspronkelijk uit Engeland. En in Yorkshire bestaat er een gezegde (the Tykes’ Motto genoemd) waarvan de eerste regel luidt: “See all, hear all, say nowt” (Nowt betekent nothing). Of er een relatie met “Horen, Zien en Zwijgen” bestaat, is verre van zeker. Maar het is niet onmogelijk dat ook het Tykes’ motto bij de Vrijmetselarij een rol heeft gespeeld.

Japanse grammatica-aapjes
“En de aapjes dan?”, vraagt u zich nu wellicht af. Die aapjes hebben we te danken aan de Japanners. Maar de uitdrukking waarop die Japanners zich dan weer baseren, die is – hoe kan het ook anders – door een Chinees bedacht.
In de Lunyu (论语, 論語, Analects) van Kongzi (孔子, in het Westen beter gekend als Confucius), een Chinese wijsgeer uit tweede tot vierde eeuw voor Christus, staat de volgende zin te lezen: ” 非禮勿視, 非禮勿聽, 非禮勿言, 非禮勿動。”
Wat zoveel betekent als: “Kijk niet naar wat onoorbaar is; luister niet naar wat onoorbaar is, zeg niets wat onoorbaar is; maak geen bewegingen die onoorbaar zijn.” (n.v.d.r.: onoorbaar. Wat een woord, hé!)
Waarschijnlijk vormde deze uitdrukking de basis voor wat ook in Japan tot een gangbare uitdrukking uitgroeide, maar dan meestal in een verkorte vorm waarbij het vierde luik verdween.

Want ook in Japan bestaat de uitdrukking en de afbeelding ervan meestal slechts uit 3 onderdelen.
“Maar de drie aapjes dan?”, herhaalt u, wat ongeduldiger nu.
De afbeelding met de drie aapjes werd zo populair dankzij een zeventiende eeuws houtsnijwerk boven een deur (poort?) van het Tōshō-schrijn (東照宮)) in Nikkō, Japan.
En hoewel het gezegde op zich geen enkel verband houdt met apen, toch zorgde een Japanse woordspeling ervoor dat de link werd gelegd.
In het Japans luidt de uitdrukking “mizaru, kikazaru, iwazaru (見ざる, 聞かざる, 言わざる)”. De zaru-werkwoordsvorm, is een archaïsche, negatieve werkwoordsvervoeging. En die vorm, zaru, klinkt toevallig net hetzelfde als de stemhebbende vorm van saru (猿), het Japanse woord voor aap. En dus kon men de werkwoorden toch net zo goed interpreteren als de naam van drie aapjes, nietwaar?
De oosterse gedachte en de westerse uitdrukking raakten op de een of andere manier met elkaar verweven, ook al stemden ze niet voor de volle honderd procent met mekaar overeen.

Spreekwoordelijke gemakzucht
Omdat het nu eenmaal makkelijker was om ‘Horen, Zien en Zwijgen’ te zeggen, in plaats van ‘het kwade niet horen, het kwade niet zien en niet kwaadspreken’, is het gezegde gebleven wat het is. En die aapjes erbij? Ook al passen ze in dit geval niet helemaal, toch blijven ze leuk. En met een beetje inconsistentie valt best te leven, niet?

Wilt u meer weten over…
Als u echt meer wil weten over de oorsprong van de uitdrukking, al dan niet in combinatie met de drie aapjes, ga dan eens een kijkje nemen op:
http://three-monkeys.info/1/ORIGIN/HZZSPREUK.htm
Daar vindt u nog heel wat meer achtergrondinformatie.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s